مادام بواری

Madame Bovary

مادام بواری، شاهکار گوستاو فلوبر، داستان زندگی زنی خیالباف است که در جستجوی عشقی آتشین و داشتن یک زندگی مهیج، به ورطه‌ی نابودی کشیده می‌شود. رمان با ترسیم دقیق ذهنیت‌ها و تمایلات طبقه‌ی بورژوا، به ویژه بررسی تمام ظرافت‌های روانشناختی شخصیت اصلی خود، نه‌تنها به‌عنوان شاهکار مسلم مکتب رئالیسم شناخته می‌شود، بلکه اثری‌ست که جایگاه این جنبش ادبی را در ادبیات اروپا تثبیت کرد. امروزه شخصیت اصلی این کتاب، اِما بوواری، یکی از شناخته‌شده‌ترین چهره‌ها در دنیای ادبیات به‌شمار می‌آید و نام او نمایانگر رویای نافرجام و بیماری خیال‌پردازی در فرهنگ ادبیات شده است. اصطلاح «بوواریسم» حتی به حالت روحی کسانی اشاره دارد که در فاصله‌ی بین رویاهای رمانتیک و واقعیت سرد زندگی گرفتار شده‌اند.

داستان با معرفی چارلز بواری، پزشک ساده‌دل و بی‌ادعایی آغاز می‌شود که پس از مرگ همسر اولش، با اِما، دختر زیبای یک کشاورز، ازدواج می‌کند. اما که در دوران نوجوانی‌اش در صومعه‌ای تحصیل کرده و با داستان‌های عاشقانه خو گرفته، انتظار دارد زندگی زناشویی‌اش پر از شور و هیجان باشد. اما زندگی با چارلز، که فردی مهربان اما کسل‌کننده است، برایش ملال‌آور می‌شود. نه تولد دخترشان (برتا) و نه محبت همسر ساده‌دلش، هیچ‌کدام خلأ عاطفی اِما را پر نمی‌کند. او در آرزوی عشقی ایده‌آل و زندگی مجلل، به تجمل‌گرایی و خیال‌بافی پناه می‌برد.

در ادامه، اِما برای گریز از خفقان زندگی خود دست به انتخاب‌هایی پرمخاطره می‌زند و وارد روابطی پنهانی با مردانی مختلف می‌شود. او دو عشق ناپایدار را تجربه می‌کند؛ نخست با «رودُلف»، زمین‌دار جذاب و بی‌وفایی که سودای فرار مشترک را در سرش می‌کارد، اما در لحظه‌ی آخر او را ترک می‌کند. این جدایی ناگهانی، ضربه‌ی سنگینی به اِما وارد می‌کند و او را به ورطه‌ی افسردگی و بیماری می‌کشاند. پس از مدتی، برای التیام این شکست، به رابطه‌ای پرشور با «لئون»، دفتردار جوانی که پیش‌تر شیفته‌ی او بود، پناه می‌برد. اما عشق دوم نیز با شکست مواجه می‌شود. بدین ترتیب، هر دو عشق نه‌تنها شور و اشتیاق را برای اِما به ارمغان نمی‌آورند، بلکه او را هرچه بیشتر به سوی بحران، تنهایی و تباهی سوق می‌دهند.

از طرفی، برای فرار از یکنواختی زندگی و شباهت یافتن به زنانی از طبقه‌ی بورژوا که همیشه در خیالش تحسین‌شان می‌کرد، به تجمل و زرق‌وبرق روی می‌آورد. اِما برای تأمین این سبک زندگی، ناچار است از پیرمرد رباخواری به نام «لورو» مدام پول قرض بگیرد و بدهی روی بدهی بگذارد. این ولخرجی‌ها، همراه با روابط پنهانی‌اش، به‌تدریج او را در گردابی از دروغ و بدهی فرو می‌برد.

با پیشرفت داستان، احساسات پرشور اِما فروکش می‌کند و در مقابل، بدهی‌ها و رسوایی بر زندگی‌اش سایه می‌افکند. او، ناامید و بی‌پناه، برای جبران هزینه‌هایش به سراغ همان مردانی می‌رود که زمانی دم از عشق زده بودند، اما هیچ‌یک به فریادش نمی‌رسند. سرانجام، چیزی جز قلبی شکسته و قرض‌هایی کمرشکن برایش باقی نمی‌مانَد و  دست به اقدامی می‌زند که فرجام تراژیکی برای خود و خانواده‌اش در پی دارد. فلوبر در این کتاب بی‌آن‌که پایان خوشی بیافریند، تراژدی زنی را به تصویر می‌کشد که در کشاکش میان رویا و واقعیت از پا درمی‌آید.

 

 

مادام بواری به‌طور عمیق به موضوعاتی مانند نارضایتی از زندگی روزمره، جستجوی عشق و هیجان، تضاد میان رویا و واقعیت و محدودیت‌های اجتماعی و جنسیتی می‌پردازد. اِما نماد انسانی است که در پی تحقق رویاهایش، واقعیت را نادیده می‌گیرد و در نهایت، با پیامدهای تلخ تصمیماتش مواجه می‌شود. این رمان همچنین نقدی بر جامعه بورژوایی و نقش‌های جنسیتی سنتی ارائه می‌دهد.

مادام بوواری رمانی است که به دوستداران ادبیات کلاسیک و واقع‌گرا توصیه می‌شود. اگر از خواندن داستان‌هایی با مضامین عشق تراژیک، نقد اجتماعی و شخصیت‌پردازی عمیق لذت می‌برید، این کتاب برای شما مناسب است. به‌ویژه، خوانندگانی که مجذوب آثاری چون رمان «آنا کارنینا» نوشته‌ی لئو تولستوی شده‌اند یا از فضای داستان‌های آنتون چخوف و رمان‌های اجتماعی امیل زولا (مانند ژرمینال) خوششان آمده است، احتمالاً از دنیای مادام بوواری نیز شگفت‌زده خواهند شد. وجه اشتراک این آثار، واقع‌گرایی موشکافانه در توصیف جامعه و واکاوی احساسات انسان‌ها در تنگناهای اجتماعی است. داستان اِما بوواری از جنس همان روایت‌هایی است که هم می‌تواند خواننده‌ی عام را با یک قصه‌ی پرکشش سرگرم کند، هم خواننده‌ی حرفه‌ای‌تر را به تأمل در لایه‌های پنهان‌تر رفتار آدمی و مناسبات اجتماع وادارد.

درباره کتاب و نویسنده

• گوستاو فلوبر (1821–1880)، نویسنده فرانسوی، به عنوان یکی از پدیدآورندگان مکتب رئالیسم در ادبیات فرانسه شناخته می‌شود. او نوشتن مادام بواری را در سپتامبر ۱۸۵۱ آغاز کرد و نزدیک به پنج سال تمام وقت صرف تکمیل آن نمود. فلوبر به دقت وسواس‌گونه‌اش در  نوشتن معروف بود؛ ساعت‌ها پشت میز می‌نشست و گاهی تمام روز فقط چند خط می‌نوشت. او بارها نوشته‌هایش را بازنویسی می‌کرد و با صدای بلند برای خودش می‌خواند تا مطمئن شود هر واژه دقیق‌ترین انتخاب ممکن است و آهنگ جمله‌ها بی‌نقص از کار درآمده‌اند.
• فلوبر چنان در شخصیت مادام بوواری غرق شده بود که در نامه‌ای اعتراف می‌کند هنگام نوشتن صحنه‌ی مسموم‌شدن اِما، مزه‌ی آرسنیک را در دهان خود حس کرده است.
• رمان مادام بواری ترجمه‌های متعددی به فارسی دارد، اما دو ترجمه‌ی شاخص آن از «مهدی سحابی» و «مهستی بحرینی» بیش از دیگران مورد توجه قرار گرفته‌اند. سحابی در ترجمه‌ی خود که نخستین‌بار در سال ۱۳۶۸ توسط نشر مرکز منتشر شد، با نثری روان، دقیق و خوش‌خوان، توانسته لحن روایی فلوبر را به‌زیبایی به فارسی منتقل کند. از سوی دیگر، بحرینی با نگاهی وفادارانه‌تر به ساختار زبان فرانسه و با نثری ادبی‌تر، فضای قرن نوزدهمی اثر را هنرمندانه بازآفرینی کرده است. این ترجمه جدیدتر است و در سال ۱۳۸۵ توسط انتشارات نیلوفر منتشر شد.
• مادام بواری یک نقطه‌ی عطف در تکامل رمان واقع‌گرا بود. فلوبر در این کتاب نشان داد که موضوع به‌ظاهر پیش‌پاافتاده‌ای مثل زندگی زن یک پزشک شهرستانی هم می‌تواند دست‌مایه‌ی خلق اثری ژرف و جهان‌شمول قرار گیرد.
• نویسندگان و منتقدان بسیاری فلوبر را آغازگر رمان مدرن دانسته‌اند که با مادام بواری و رمان بعدی‌اش «تربیت احساسات»، سنگ بنای شیوه‌ی داستان‌نویسی امروز را گذاشت. بعدها نویسندگانی در کشورهای مختلف تحت تأثیر این رمان، آثاری با مضمون مشابه خلق کردند؛ به طور مثال لئو تولستوی در روسیه رمان آنا کارنینا را نوشت و تئودور فونتانه در آلمان رمان «اِفی بریست» را خلق کرد که هر دو به نوعی ادامه‌دهنده‌ی راه فلوبر در به تصویر کشیدن سرنوشت تراژیک زنان در چنبره‌ی ارزش‌های اجتماعی بودند.
• اِما زنی است که در چهارچوب تنگ انتظارات اجتماعی گرفتار شده است؛ از او انتظار می‌رود همسری وفادار، مادری فداکار و کدبانویی قانع باشد. اما جاه‌طلبی‌ها و آرزوهای شخصی اِما فراتر از این نقش‌های ازپیش‌تعیین‌شده است. او در پی هویت مستقل خویش است؛ هویتی که صرفاً با ازدواج ومادری کردن تعریف نشده باشد. شورش پنهان اِما علیه نقش‌های سنتی زن در آن دوره، هرچند به شکل رابطه‌ی نامشروع یا سرپیچی مالی بروز می‌کند، نشانگر نارضایتی عمیق زنانی است که رویایی فراتر از چارچوب خانه دارند. از این منظر، مادام بوواری نقدی بر جامعه‌ی مردسالاری است که در آن زنانِ خیال‌پرداز یا بلندپرواز سرکوب می‌شوند و در نهایت تاوان سنگینی برای خواسته‌های خود می‌پردازند. این درون‌مایه بعدها الهام‌بخش نویسندگان بسیاری شد؛ از جمله کتاب «بیداری» اثر کیت شوپن که سرنوشت زنی مشابه اِما را در جامعه‌ای متفاوت روایت می‌کند.
• مهم‌ترین درون‌مایه‌ی مادام بوواری تقابل میان عشق رمانتیک (به شکلی که در خیال و ادبیات ترسیم می‌شود) و واقعیت خشن زندگی روزمره است. اِما زنی است غرق در رویاهای عاشقانه که انتظار دارد زندگی‌اش همچون داستان‌های عاشقانه پر از شور و هیجان باشد. او در نوجوانی رمان‌های احساسی بسیاری خوانده و تصویری ایده‌آل از عشق در ذهنش پرورانده است. فلوبر با مهارت نشان می‌دهد که چگونه ایمان نابالغ اِما به عشق ایده‌آل، به تدریج جای خود را به سرخوردگی می‌دهد؛ چرا که نه همسر وفادارش و نه معشوقان هوس‌بازش هیچ‌کدام توان تحقق آن فانتزی‌های شاعرانه را ندارند. مادام بوواری در واقع نقدی است بر تأثیر مخرب ادبیات عامه‌پسند عاشقانه بر ذهن افرادی چون اِما، او مانند دن‌کیشوت، قهرمان رمان‌های شوالیه‌گری، اسیر توهمات ادبی شده است. به همین دلیل به اِما بواری گاه لقب «دن‌کیشوت مونث» داده‌اند؛ زنی که مدام در پی عشقی پرشور و رویایی است و از آغوش یک مرد به مردی دیگر پناه می‌برد، چرا که می‌خواهد خودش و زندگی مستقلی را بیابد که زیر سایه‌ی مرد تعریف نشده باشد.
• این کتاب اولین بار از اول اکتبر تا ۱۵ دسامبر ۱۸۵۶ به صورت پاورقی در روزنامه «روو دو پاریس» منتشر شد. چند هفته پس از انتشار، دولت فرانسه فلوبر را به خاطر توهین به اخلاق عمومی و مذهب تحت پیگرد قرار داد. دادستان، روابط نامشروع و فساد اخلاقی شخصیت اصلی را مصداق نشر فحشا می‌دانست و همراه با سردبیر مجله، فلوبر را به دادگاه کشاند. محاکمه‌ی تاریخی فلوبر در ژانویه‌ی ۱۸۵۷ برگزار شد و غوغای بسیاری در محافل ادبی برپا کرد. در نهایت، به لطف دفاعیه‌ی درخشان وکیلش (ماری آنتوان ژول سنار) و این استدلال که رمان در حقیقت اثری اخلاقی است، زیرا پیامدهای شوم بی‌وفایی را نشان می‌دهد، فلوبر تبرئه شد. پس از صدور حکم برائت در ۷ فوریه ۱۸۵۷، انتشار کتاب مادام بواری در قالب رمان کامل آغاز شد و جنجال دادگاه کنجکاوی عموم را دوچندان کرد. خیلی زود رمان به فروش بسیار بالایی دست یافت و نام فلوبر بر سر زبان‌ها افتاد. جالب آن‌که فلوبر در ابتدای چاپ کتاب، مقدمه‌ای نوشت و آن را به دوستانش، به‌خصوص وکیل مدافعش در دادگاه، تقدیم کرد و از حمایتش تشکر نمود.

پیشنهادهایی برای مطالعه بیشتر

• «آنا کارنینا» اثر لئو تولستوی

رمانی واقع‌گرا درباره‌ی زنی متأهل در روسیه‌ی قرن نوزدهم که گرفتار عشقی ممنوعه می‌شود.

• «اِفی بریست» اثر تئودور فونتانه

رمانی آلمانی که گاه «مادام بوواری آلمان» خوانده می‌شود. داستان درباره‌ی دختر جوانی است که با مردی مسن‌تر ازدواج می‌کند و در پی یکنواختی زندگی زناشویی، وارد رابطه‌ای پنهانی می‌شود.

• «بیداری» اثر کیت شوپن

کتاب بیداری داستان زنی متأهل در قرن نوزدهم آمریکاست که در جستجوی هویت، آزادی فردی و رهایی از نقش‌های سنتی زنانه، دچار کشمکش درونی و اجتماعی می‌شود. این رمان پیشرو از نخستین آثار فمینیستی ادبیات آمریکا به‌شمار می‌رود.

 

این انیمیشن داستان مادام بواری را به طور خلاصه روایت می‌کند