بیگانه

The Stranger

آلبر کامو در سال ۱۹۴۲ رمان بیگانه (L’Étranger) را نوشت که یکی از مهم‌ترین آثار ادبی قرن بیستم به شمار می‌رود. این رمان اغلب به عنوان نمونه‌ای برجسته از فلسفه‌ی «ابزورد» (پوچ‌گرایی) شناخته می‌شود. کتاب با جمله‌ی کوتاه و مشهور «امروز مامان مرد… شاید هم دیروز، نمی‌دانم» آغاز می‌شود. و خواننده را در دنیای مردی به نام «مورسو» فرو می‌برد. مورسو مردی عادی و بی‌تفاوت است که در الجزایر مستعمره‌ی فرانسه زندگی می‌کند. او در مراسم خاکسپاری مادرش هیچ نشانه‌ای از اندوه یا وابستگی نشان نمی‌دهد. همین بی‌تفاوتی باعث می‌شود اطرافیان او را «بی‌احساس» و «غریب» بدانند.

پس از آن، به زندگی روزمره برمی‌گردد، با زنی به نام ماری رابطه‌ای شکل می‌دهد و با همسایه‌اش درگیر ماجرای خشونت‌آمیز می‌گردد. در جریان دعوایی در ساحل، مورسو به دلایلی نه چندان روشن یک مرد عرب را با اسلحه می‌کشد. بخش دوم رمان به محاکمه‌ی مورسو اختصاص دارد؛ جایی که بیشتر از خود قتل، بی‌اعتنایی او به مادرش و رفتار سردش در مراسم خاکسپاری مورد قضاوت قرار می‌گیرد. در پایان او به زندگی آری می‌گوید و پوچی را می‌پذیرد!

خواندن کتاب بیگانه برای هرکسی که به دنبال مواجهه با پرسش‌های بنیادین زندگی است، تجربه‌ای خاص خواهد بود. این رمان به‌ویژه برای کسانی جذاب است که به ادبیات فلسفی علاقه دارند، اما در عین حال می‌تواند دل کسانی را هم که صرفاً به دنبال یک داستان کوتاه و متفاوت هستند به دست بیاورد. سبک ساده و موجز کامو باعث می‌شود حتی کسانی که آشنایی چندانی با فلسفه ندارند هم بتوانند با کتاب ارتباط برقرار کنند و از آن برداشت شخصی خود را داشته باشند. اگر از رمان‌های درون‌نگر و عمیقی مثل آثار کافکا یا داستایفسکی لذت برده‌اید، احتمالاً بیگانه هم برایتان همان‌قدر تکان‌دهنده و به‌یادماندنی خواهد بود.

درباره کتاب و نویسنده

• آلبر کامو (۱۹۱۳–۱۹۶۰) فیلسوف، نویسنده و روزنامه‌نگار فرانسوی‌الجزایری بود. او در الجزایر فرانسه (الجزایر امروزی) متولد شد و در دوران اشغال فرانسه توسط نازی‌ها، روزنامه‌ی مقاومت «کمبا» را اداره کرد. آثار کامو همچون «بیگانه»، «طاعون» و «سقوط» حول مفاهیم فلسفی اصلی زندگی می‌چرخد: پوچی (ابزورد)، طغیان  و بیگانگی. خود کامو تا حدی از برچسب «اگزیستانسیالیست» اجتناب می‌کرد و آثاری در قالب فلسفه‌ی پوچی می‌نوشت. وی در سال ۱۹۵۷ جایزه‌ی نوبل ادبیات را دریافت کرد. کامو عمر کوتاهی داشت و در سال ۱۹۶۰ در یک سانحه رانندگی درگذشت.
• عنوان رمان بیگانه به موقعیت مورسو اشاره دارد؛ او بیگانه با جامعه، با هنجارها و حتی با احساساتی است که دیگران بدیهی می‌دانند.
• دادگاه بیش از جرمِ قتل، «شخصیت» مورسو و عدم انطباق او با ارزش‌های جمعی را محاکمه می‌کند. به نوعی نشان می‌دهد جامعه بیشتر به مطابقت با هنجارها اهمیت می‌دهد تا حقیقت..
• اوج رمان زمانی است که مورسو مرگ را می‌پذیرد و در مواجهه با پوچی، نوعی آرامش و آزادی درونی پیدا می‌کند.
• کامو به عمد زبانی ساده، سرد و بدون تزئین انتخاب می‌کند؛ جملات کوتاه و بی‌حس مرسو بازتاب جهان‌بینی اوست. همین سبک باعث می‌شود خواننده مدام حس کند که شخصیت اصلی از همه‌چیز فاصله دارد.
• مورسو جهان را بدون معنای پیشینی یا هدف اخلاقی تجربه می‌کند. رفتار بی‌تفاوتش در برابر مرگ مادر یا حتی خودش، نشان می‌دهد که زندگی فاقد معنای مطلق است.
• کامو می‌گوید جهان ذاتاً بی‌معنا و ابزورد است، اما راه درست این نیست که یا به معنای بیرونی (ایدئولوژی) پناه ببریم یا خودکشی کنیم؛ بلکه باید با همین پوچی کنار بیاییم و زیستنی اصیل داشته باشیم.
• آلبر کامو در دو اثر اصلی خود، یعنی رمان بیگانه و مقاله‌ی فلسفی «افسانه‌ ی سیزیف» (Le Mythe de Sisyphe)، بنیان‌های فلسفه‌ی ابزورد (پوچی) را بنا می‌نهد.

پیشنهادهایی برای مطالعه بیشتر

• «افسانه سیزیف» اثر آلبر کامو

افسانه سیزیف مانیفست فلسفه‌ی ابزورد کاموست که نشان می‌دهد انسان باید با آگاهی از بی‌معنایی جهان، همچون سیزیف، زندگی را بدون امید به معنا اما با پذیرش و شور ادامه دهد.

• «یادداشت‌ های زیرزمینی» اثر فیودور داستایفسکی

روایتی رادیکال و مونولوگ از مردی تلخ و منزوی در سنت پترزبورگِ قرن نوزدهم، که با جامعه و خودش در تضاد است و این تضاد را در فلسفه‌اش با بی‌رحمی و خودآزاری بیان می‌کند.

• «مسخ» اثر فرانتس کافکا

داستان مردی که در یک صبح بیدار می‌شود و خود را در قالب حشره‌ای عظیم می‌بیند؛ سمبلی از بیگانگی و ناامیدی انسان در جهان مدرن.